[ راه ساده ] علت و معلول در مقاله‌هاى گذشته بيان نموديم كه در نخستين روز كه ما بهره از هستى يافته و چشم به روى اين جهان پر حادثه و انقلاب باز مىكنيم در سر آغاز همانا خود و كارهاى داخلى خود ( علم و اراده و . . . ) را مىيابيم ، و همين كه نسبت ميان خود و كارهاى خود را سنجيديم از روى همين نظر از براى كارهاى ديگر كه به كارهاى ما مىمانند و در اختيار ما نيستند ( معلومات حسى كه از راه حس پيش ما مىآيند ) يك جوهر ديگر كه موضوع همان خواص و آثار بوده باشد اثبات مىنماييم . اين سياهى و سفيدى را كه مىبينيم و اين گرمى و سردى را كه حس مىكنيم ، اين مزه كه مىچشيم ، اين بوى كه مىبوييم و اين آواز كه مىشنويم از آن چيزى است كه اين خواص را دارد ، زيرا اين صفات مانند صفت علم و ارادهء من هستند كه بدون من نمىشوند . پس دارندهء اين خواص چيز ديگرى است جز من و كنار از من ، زيرا هيچكدام از آنها در اختيار من نيستند و از همين جا به وجود واقعيتى بيرون از خودمان معتقد مىشويم ( مقالهء 2 و 5 ) . از همين جا شالودهء قانون كلى علت و معلول 1 ريخته شده و انسان حتم مىكند